Dövlətlərin boğazında qalan Hörmüz -ABŞ-İsrail və İran savaşından sonra nələr bahalaşıb?

Yaxın Şərqdəki münaqişənin kəskinləşməsi və sonradan Hörmüz boğazının blokadaya alınması qlobal iqtisadiyyata təsir göstərib. Yanacaq qiymətlərinin kəskin artması ilə yanaşı, aviabiletlərin, qablaşdırmanın, logistikanın, qidanın, dərmanın və gübrələrin qiyməti də artıb. Ekspertlər Fars körfəzi ölkələrinin ÜDM-nin 1%-ə qədərini itirəcəyini, Avropada isə inflyasiyanın sürətlənəcəyini proqnozlaşdırıblar.

Artıq münaqişə aviasiya sənayesinə dərhal təsir göstərib. Avropa aviadaşıyıcılarının istehlak etdiyi yanacağın üçdə biri Fars körfəzindən gəlir və uçuş xərclərinin 25-30%-i onun payına düşür.

8e747c3f-d9bf-4547-ab0e-b36b3873c712.jpeg (92 KB)

"Corriere della Sera" qəzetinin məlumatına görə, hərbi əməliyyatların ilk 10 günündə 43.000-dən çox uçuş ləğv edilib və bu, ən azı 7,5 milyon sərnişinə təsir göstərib. Həmin vaxt həm daxili, həm də beynəlxalq bütün aviaşirkətlərin planlaşdırılan uçuşlarının 55%-i ləğv edilib. Regionun ən böyük aviaşirkətlərinin itkiləri, artıq satılan biletlərdən əldə edilən mənfəətin itirilməsi səbəbindən ən azı 1,6 milyard dollar olaraq qiymətləndirilir.

Skandinaviya aviaşirkəti “SAS”-da orta qiymət 500 kron (54 dollar), trans-Atlantik marşrutlarda 2700 kron (291 dollar) artıb və “Thai Airways” yanacaq qiymətlərinin artması səbəbindən bilet qiymətlərini 10-15% yüksəldib.

6d6ed4b3-ae7e-4453-83b1-7bea0d0deca7.jpeg (99 KB)

“PEK” nəqliyyat şirkətinin araşdırmasına görə, Yaxın Şərqdən Rusiyaya dəniz yük daşımalarının orta qiyməti 1,7-1,9 dəfə artıb. Əvvəllər Dubaydan Moskvaya Novorossiysk limanı vasitəsilə göndərmə yük kateqoriyasından asılı olaraq konteyner üçün 7900-8500 dollara başa gəlirdisə, indi alternativ marşrutlarla göndərmə 15000-17000 dollara başa gəlir. Analitiklər əlavə ediblər ki, regiondakı mövcud risklər və qeyri-sabitlik daha yüksək xərclərə səbəb ola bilər.

Qlobal təchizat marşrutlarının pozulması humanitar əməliyyatlara da təsir göstərib. BMT-nin Ümumdünya Ərzaq Proqramının (ÜƏP) yardımların daşınması və çatdırılması xərcləri təxminən 18% artıb. Təşkilat sosial mediada qeyd edib ki, artan münaqişə qlobal təchizat marşrutlarını pozur və nəqliyyat xərclərinin, yanacaq qiymətlərinin və ərzaq qiymətlərinin artmasına səbəb olub.

Ümumdünya Ərzaq Proqramının (ÜƏP) icraçı direktorunun müavini Karl Skau Cenevrədə keçirilən brifinqdə qeyd edib ki, Yaxın Şərqdəki münaqişə iyun ayına qədər davam edərsə, dünyada aclıqdan əziyyət çəkən insanların sayı rekord həddə çata bilər və 360 milyonu keçə bilər. Onun sözlərinə görə, “dünyada artıq 319 milyon insan kəskin qida çatışmazlığından əziyyət çəkir ki, bu da beş il əvvəlki rekord göstəricidir”.

485d91de-81f4-46be-9a43-cc0f5f6246a0.jpeg (275 KB)

Hindistan həyati əhəmiyyətli dərman çatışmazlığı ilə üzləşib. Əczaçılıq Sahibkarları Federasiyası (FOPE) hökuməti təcili müdaxilə etməyə çağırıb. Müraciətə aktiv əczaçılıq tərkib hissələrinin və qablaşdırma materiallarının çatışmazlığı səbəbindən qiymətlərin kəskin artması səbəb olub. FOPE daxili bazarın və dövlət təchizatının əhəmiyyətli bir hissəsini təşkil edən kiçik və orta müəssisələrin (KOBİ) fəaliyyətini dayandırmağa məcbur ola biləcəyini vurğulayıb.

Assosiasiya qeyd edib ki, cəmi səkkiz-doqquz gün ərzində əczaçılıq istehsalı sektorunda vacib məhsullar üçün fəlakətli qiymət artımı baş verib. Bundan əlavə, karton qutular, etiketlər və dərmanların xarici qablaşdırılması üçün geniş istifadə olunan müəyyən kağız qablaşdırma materiallarının qiymətlərində əhəmiyyətli dərəcədə artım müşahidə olunub.

523f6f8b-4688-41be-9d36-86c037e24be6.jpeg (224 KB)

“Nikkei” qəzetinin məlumatına görə, Fars körfəzində təxminən 1 milyon ton gübrə daşıyan gəmilər qalıb. Qəzetin istinad etdiyi “Kpler” analitik şirkətinin məlumatlarına görə, 21 yük gəmisi təxminən 463.000 ton karbamid, 303.000 ton kükürd və 200.000 tondan çox fosfat daşıyır. Mütəxəssislər Hörmüz boğazının uzun müddət bağlanmasının illik gübrə komponenti daşınmalarını 30-50% azalda biləcəyini hesablayırlar. Onlar əlavə edirlər ki, mövcud vəziyyət gübrə idxalından çox asılı olan Yaponiyaya daşınmalara dərhal təsir göstərməyəcək, lakin Tokio qiymətlərin artması və logistika xərcləri ilə üzləşə bilər.

Filippin isə münaqişə ilə əlaqəli çatışmazlıq səbəbindən əsas gübrə ixracatçıları ilə danışıqlar aparır. Ölkənin kənd təsərrüfatı naziri Fransisko Tiu Laurel izah edib ki, problem təchizat çatışmazlığında deyil, qiymət məsələsindədir. “Bloomberg”in məlumatına görə, əməliyyat başlayandan bəri Cənub-Şərqi Asiyada karbamidin qiyməti 40% artıb.

a820aaf1-aff0-4bdf-af9e-e3433b9e46cd.jpeg (132 KB)

“The Financial Times” (FT) qəzeti bankirlərə və hüquqşünaslara istinadən məlumat yayıb ki, Yaxın Şərqdəki münaqişə səbəbindən enerji qiymətlərinin kəskin artmasının yaratdığı bazar qeyri-müəyyənliyi fonunda ABŞ-da neft və qaz sövdələşmələri faktiki olaraq dayanıb. Müharibənin daha 2-3 həftə davam edəcəyi bəyan edilsə də, siyasətdə fikrin və sözün hər zaman dəyişəcəyini nəzərə alsaq Hörmüz bir çox dövlətlərin boğazında qalacaq.musavat.com

Tarix: 24-03-2026, 09:00 Oxunub: 27